Kunst & Liturgie

Door Leen La Rivière

Kunst en Liturgie, dat schuurt nog wel eens stevig in onze PKN. We worstelen nog steeds met de gevolgen van de Beeldenstorm als trieste ‘spin off’ van de Reformatie. En nog steeds zijn er PKN’ers, die worstelen met beelden, kunst in de kerk… zijn dat opnieuw ‘Paapse superstitiën’?

Verandering

Het zo bekende sobere liturgische klimaat is hoe dan ook de laatste 50 jaar aan het veranderen. Niet altijd in de zondagmorgen liturgie, maar vaak op een ander tijdstip kwamen: samenzangavonden, gospelconcerten (denk hier b.v. aan The Continentals), liturgische dans, bibliodrama, reli-musicals, Taizé-bezinningen, Iona-inspiratie, jongerenkoren, exposities rond een Bijbels thema, en zelfs mogen kunstenaars, zijnde gemeentelid, wel eens een expositie houden in de ‘sacrale’ kerkruimte. Overal zie je desondanks toch nog steeds schroom: ‘zondigen wij niet tegen het gebod om afbeeldingen te maken’? Het antwoord is vaak zo’n opluchting: natuurlijk niet, want we aanbidden die afbeelding niet! Of de schroom over al die jongerenmuziek, Opwekkingsliedgoed, e.d.: ‘Is dat allemaal niet te simpel, te oppervlakkig, te luid, te pop’? Ook dit kent antwoorden: In alle eeuwen is opgewekte, vrolijke ‘pop (=volks)’muziek voor het geloof geschreven; psalm 150 brengt een compleet instrumentarium binnen, inclusief slagwerk! En voor de historici: het zo ‘heilige orgel’, was oorspronkelijk een kermisinstrument…!

Reflectie

Een mens bestaat uit 3 ken-gebieden: de ratio, gevoelens/emoties en de wil. Door bepaalde historische ontwikkelingen is het accent in de protestantse eredienst bijna geheel op de ratio gekomen, met een overwaardering van de preek. Ook het Liedboek geeft vele liederen, die erg aan de ratio appelleren. Ook composities en die dan zo’n lied vrijwel onzingbaar maken. De samenstellers van het Liedboek hadden veel problemen met volksmuziek als Johannes de Heer, Glorieklokken e.d. dat was ook allemaal veel te emotioneel. Als resultaat hebben wij dus een enorme uittocht van gezinnen en jongeren kunnen meemaken, die met tienduizenden zijn vertrokken naar evangelische gemeenten waar een hoop emotie was en waar uit volle borst en volledige overgave liederen gezongen konden worden, die wel spoorden met het moderne levensgevoel c.q. beleving.
Verkondiging behoort naar mijn mening gebruik te maken van de 3 kengebieden. De kerk heeft gelukkig nog steeds veel doe activiteiten, die appeleren aan de ‘wil’ (b.v. vele sociale activiteiten). Maar één van de meest essentiële zaken, die ons juist ‘mens’ laten zijn, onze gevoelens, laten we liggen. En hier helpen ons de kunsten.

Kunsten

Kunsten kan verkondiging zodanig ‘verpakken’, dat het diep de emoties en het hart van de mensen raakt. Liturgie is niets anders als een vorm, waarbinnen we elementen van communicatie gieten. Stel dat het liturgische onderwerp ‘de Opstanding’ is. Dan kan naast Bijbelgedeelten, een korte preek over dat onderwerp, ook vertoond worden schilderstukken over de Opstanding, een liturgische dans over Opstanding. En er zijn beslist een paar goede Opwekkingsliederen over Opstanding. En laat dan ook horen een klassiek stuk (hou dat kort) over Opstanding. Natuurlijk kan ook nog Gemeentezang met orgel/Liedboek in het programma. Wat is het effect van zo’n liturgie? Dat we gebruik maken van vele communicatievormen, en op diverse manier emoties, denken en hart proberen te raken. Die samenwerking brengt ons dichter in de ervaring van de aanwezigheid van de Ene, Eeuwige. Kan alles?
Paulus schrijft in de brief aan de Corinthiërs: ‘als de gemeente bijeenkomt, heeft iedereen iets’. Je ziet hier toch een liturgische opsomming waarin heel veel mogelijk is: een Bijbelwoord, een lied, een getuigenis, etc. Op analogie zou ik zeggen: ja, in een liturgie moet heel veel meer kunnen, als wij eigenlijk gewend zijn. Toch moet alles ‘tot opbouw’ gebeuren. Wat dus niet tot opbouw is, kan benoemd worden. Een aantal voorbeelden: een slecht werkende geluidsinstallatie die de muziek c.q. instrumenten vervormd, rondzingende microfoons, slecht gestemde gitaren, rondrennende dansers, gebrekkige uitleg bij een schilderstuk, een bibliodrama zonder heldere verhaallijn, een vals zingend jongerenkoor, uivallende computers als iets belangrijks geprojecteerd moet worden, een omvallend schilderstuk…

Regie

Uit de voorbeelden blijkt, dat heel veel afhankelijk is van regie. En dat betekent practische voorbereidingen, helder zaken doorpraten, afspraken maken, vastleggen, communiceren: wie doet wat wanneer en hoe. In mijn 50 jarige kunstenaarsleven heb ik zo’n beetje iedere denkbare activiteit gedaan. Eén ding is zeker: hoe beter de voorbereiding, hoe beter was de uitvoering, liturgie, event, manifestatie, expositie, concert, etc Gaan we dus in de kerk, c.q. in de liturgie kunst/expressie vormen doen, dan zal dat staan of vallen met de voorbereidingen, daarna met de afspraken, en dan de kwalitatieve uitvoering. Voorbeeld: stel je hebt een mooie liturgie en daarin een kunstenaars die zijn themawerk mag toelichten en in plaats van de 2 minuten, kan hij 5 minuten stotterend niet uit zijn woorden komen, heeft als resultaat dat de flow van de liturgie in één keer aan gruzelementen gaat. Mijn oplossing was hier geweest: ik neem zijn toelichting van te voren op, knip de juiste zaken aan elkaar, en dat draai ik af. Ander voorbeeld: een koor mag meedoen, maar als op het juiste punt in de liturgie ze eerst vanuit achter in de kerk naar voren moeten lopen, knalt hier ook de flow van de liturgie in duigen. Zo moet ook een kunstwerk goed uitgelicht worden, anders is het echt niet te zien.

Bemoediging

Zelf ben ik altijd bijzonder bemoedigd geweest, lezende, dat de tempel gebouwd door Salomo boordevol beeldende kunst was. Ook werd ik bemoedigd lezende hoe experimenteel David met muziek en tempelzangen durfde te zijn, en alles was tot Gods eer. Maar ook waren diverse activiteiten van de profeten niets anders als een vorm van ‘straattheater’, wat vaak nogal schokkend bleek voor de omgeving. Dit roept ons op om meer te durven, de liturgie te zien als een vorm, die permanent in ontwikkeling mag blijven en geen slotstuk, welke andere communicatievormen uitsluit.

Leen La Rivière heeft in zijn 50-jarige professionele praktijk ongeveer iedere kunstvorm uitgewerkt en toegepast voor vormen van geloof. Hij schreef een 25 boeken over geloof, jeugd, de kunsten. Voorzitter van CNV Kunst & Cultuur, Eindredactie cultuurmagazine SIGNS. Zie www.cnvkunstenbond.nl www.continentalsound.org www.christelijkekunst.org.